آرتروز انگشت دست یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مفصلی، به‌ویژه در خانم‌ها پس از ۴۰ سالگی است که می‌تواند باعث درد، خشکی، کاهش قدرت دست و ایجاد برجستگی در مفاصل انگشتان شود. محل درد، سرنخ مهمی برای تشخیص نوع آرتروز است؛ درد در بندهای انگشت معمولاً با آرتروز مفاصل انتهایی و میانی مرتبط است، در حالی که درد در پایه شست اغلب به آرتروز مفصل CMC اشاره دارد. اگرچه غضروف آسیب‌دیده قابل بازگشت نیست، اما با تشخیص به‌موقع، اصلاح سبک زندگی، انجام تمرین‌های مناسب، استفاده از آتل و در صورت نیاز درمان‌های پزشکی مانند تزریق یا جراحی، می‌توان درد را تا حد زیادی کنترل کرد و عملکرد دست را حفظ نمود. انتخاب بهترین روش درمان به محل درگیری مفصل، شدت آرتروز و نیازهای روزمره هر فرد بستگی دارد و به همین دلیل، ارزیابی دقیق توسط پزشک نقش مهمی در رسیدن به بهترین نتیجه درمان دارد.
اولین قدم برای تشخیص آرتروز انگشت؛ محل دردتان را پیدا کنید
اگر پزشک به شما گفته است که دچار آرتروز انگشت دست هستید یا خودتان به این بیماری مشکوک شده‌اید، اولین کاری که باید انجام دهید این است که محل دقیق درد را مشخص کنید. شاید در نگاه اول این موضوع اهمیت زیادی نداشته باشد، اما از نظر پزشک، محل درد یکی از مهم‌ترین سرنخ‌ها برای تشخیص نوع آرتروز است.
قبل از هر چیز، بیایید قسمت‌های مختلف انگشت را با هم بشناسیم.
به‌جز انگشت شست، هر انگشت سه قسمت یا سه بند دارد که با دو مفصل از هم جدا می‌شوند:
- بند اول: قسمتی که درست زیر ناخن قرار دارد.
- بند وسط: بخش میانی انگشت که بین بند اول و کف دست قرار گرفته است.
- بند آخر یا بند نزدیک کف دست: قسمتی که به کف دست متصل می‌شود.
حالا دستی را که درد دارد، جلوی خودتان بگیرید و به‌آرامی هر کدام از این قسمت‌ها را لمس کنید. سپس انگشت را چند بار خم و راست کنید یا کاری را انجام دهید که معمولاً باعث دردتان می‌شود؛ مثلاً یک بطری را باز کنید، خودکار را در دست بگیرید یا کلیدی را داخل قفل بچرخانید. دقت کنید درد دقیقاً از کدام مفصل شروع می‌شود یا هنگام فشار آوردن، کدام قسمت بیشتر اذیتتان می‌کند.
این موضوع فقط برای شناخت بهتر درد نیست. هر قسمت از انگشت که درد می‌کند، می‌تواند نشان‌دهنده نوع متفاوتی از آرتروز باشد. برای مثال، آرتروزی که بندهای انگشت را درگیر می‌کند با آرتروز پایه انگشت شست تفاوت دارد و ممکن است علائم، روند پیشرفت و حتی روش درمان آن نیز متفاوت باشد. به همین دلیل، قبل از اینکه درباره علائم و درمان صحبت کنیم، بهتر است ابتدا محل درد خود را مشخص کنید.
حالا ببینید درد شما بیشتر با کدام یک از حالت‌های زیر مطابقت دارد و روی همان گزینه کلیک کنید:
| اگر درد در بند اول (زیر ناخن) و بند وسط انگشتان است |
| اگر درد در پایه انگشت شست است |
اگر درد و برجستگی در بند اول (زیر ناخن) و بند وسط انگشتان است
اگر درد شما بیشتر در قسمت‌های نزدیک به نوک انگشت یا بندهای میانی انگشت احساس می‌شود و متوجه برجستگی، سفتی یا تغییر شکل در این نواحی شده‌اید، احتمال دارد مفاصل انتهایی و میانی انگشتان درگیر آرتروز شده باشند. برای اینکه بهتر متوجه شوید چه اتفاقی در انگشت شما افتاده است، ابتدا باید کمی با ساختار این مفاصل آشنا شوید.
هر انگشت دست (به‌جز شست) از سه استخوان کوچک تشکیل شده است که توسط مفاصل به هم متصل می‌شوند. دو مفصلی که بیشتر در آرتروز انگشت درگیر می‌شوند عبارت‌اند از:
مفصل DIPیا مفصل انتهایی انگشت:
این مفصل همان قسمتی است که در نزدیکی ناخن قرار دارد. اگر نوک انگشت خود را خم کنید، حرکتی که در قسمت نزدیک ناخن احساس می‌کنید مربوط به مفصل DIP است.
مفصل PIP یا مفصل میانی انگشت:
این مفصل در وسط انگشت قرار گرفته است؛ یعنی بین مفصل نزدیک ناخن و مفصلی که انگشت را به کف دست وصل می‌کند. هنگام خم کردن انگشت، این قسمت نیز حرکت می‌کند و به شما کمک می‌کند دست خود را ببندید و اشیا را بگیرید.
در حالت طبیعی، داخل این مفاصل یک لایه صاف و انعطاف‌پذیر به نام غضروف وجود دارد. غضروف مانند یک بالشتک عمل می‌کند و باعث می‌شود استخوان‌ها هنگام حرکت، بدون اصطکاک زیاد روی هم حرکت کنند. اما در آرتروز، این غضروف به مرور زمان دچار فرسایش و نازک شدن می‌شود. در نتیجه، مفصل دیگر مانند قبل نرم و روان حرکت نمی‌کند و فشار بیشتری به استخوان‌های اطراف وارد می‌شود.
بدن برای مقابله با این تغییرات، ممکن است شروع به ساختن استخوان اضافه در اطراف مفصل کند. این استخوان‌های اضافی به مرور باعث ایجاد برجستگی‌های سفت در کنار مفصل می‌شوند که به آن‌ها گره‌های هبردن و گره‌های بوشار گفته می‌شود.
گره‌های هبردن (Heberden nodes) برجستگی‌هایی هستند که در مفصل DIP ایجاد می‌شوند؛ یعنی همان مفصلی که نزدیک ناخن قرار دارد. اگر در کنار آخرین بند انگشت، نزدیک ناخن، برجستگی سفتی مشاهده می‌کنید، احتمالاً مربوط به گره هبردن است. این برجستگی‌ها ممکن است در ابتدا همراه با درد، حساسیت و تورم باشند، اما با گذشت زمان معمولاً سفت‌تر می‌شوند و ممکن است تغییر شکل دائمی در انگشت ایجاد کنند.
گره‌های بوشار (Bouchard nodes) برجستگی‌هایی هستند که در مفصل PIP ایجاد می‌شوند؛ یعنی مفصل میانی انگشت. گره‌های بوشار می‌توانند باعث ضخیم شدن قسمت وسط انگشت، احساس خشکی و محدود شدن خم و راست کردن انگشت شوند.
وجود این برجستگی‌ها همیشه به معنی درد شدید نیست. بعضی افراد ممکن است ظاهر انگشتشان تغییر کرده باشد، اما درد زیادی نداشته باشند. در مقابل، برخی افراد به‌خصوص در مراحل فعال‌تر بیماری، درد، تورم و حساسیت بیشتری را تجربه می‌کنند.
وقتی این مفاصل درگیر آرتروز می‌شوند، ممکن است علائم به‌تدریج ظاهر شوند. بسیاری از بیماران ابتدا متوجه می‌شوند که انگشتانشان مثل گذشته انعطاف ندارند یا انجام بعضی کارهای ساده مثل گرفتن اشیا مانند فنجان، تلفن همراه یا وسایل کوچک برایشان سخت‌تر شده است. گاهی بیمار می‌گوید: «قبلاً ساعت‌ها با دستم کار می‌کردم، اما الان بعد از کمی کار کردن انگشتانم درد می‌گیرد یا خسته می‌شود.» این تغییرات معمولاً به‌تدریج اتفاق می‌افتند و ممکن است فرد در ابتدا آن‌ها را جدی نگیرد.
اما چرا آرتروز مفاصل DIP و PIP ایجاد می‌شود؟ آرتروز این قسمت از انگشت معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل مختلف است. یکی از مهم‌ترین عوامل، زمینه ژنتیکی است. یعنی اگر در خانواده شما افرادی دچار آرتروز انگشت، برجستگی مفاصل انگشتان یا تغییر شکل آن‌ها بوده‌اند، احتمال ایجاد این مشکل در شما نیز بیشتر می‌شود.
علاوه بر ژنتیک، فشارهای مکرر روی مفاصل انگشت هم می‌تواند در بروز یا تشدید علائم نقش داشته باشد. به‌خصوص در افرادی که سال‌ها کارهای ظریف و تکراری با دست انجام داده‌اند؛ مانند خیاطی، تایپ طولانی‌مدت، کارهای هنری دستی یا مشاغلی که نیاز به حرکت مداوم انگشتان دارند. این فعالیت‌ها به‌تنهایی معمولاً باعث آرتروز نمی‌شوند، اما اگر فرد زمینه ژنتیکی داشته باشد، ممکن است فشارهای مکرر باعث شود علائم زودتر ظاهر شوند یا شدت بیشتری پیدا کنند.
الگوی درگیری انگشتان هم می‌تواند سرنخ‌هایی درباره عوامل مؤثر بدهد. برای مثال، اگر بیشتر انگشت اشاره و انگشت میانی درگیر باشند، علاوه بر زمینه ارثی، انجام فعالیت‌های ظریف و تکراری با دست می‌تواند در تشدید فشار روی این مفاصل نقش داشته باشد. اما اگر درگیری بیشتر در انگشت حلقه و انگشت کوچک دیده شود، معمولاً نقش عوامل ارثی پررنگ‌تر است.
البته باید توجه داشته باشید که محل درد و نوع انگشت درگیر به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست. پزشک با معاینه دقیق، بررسی دامنه حرکت انگشتان و در صورت نیاز با کمک تصویربرداری، مشخص می‌کند که آیا درد شما ناشی از آرتروز است یا مشکل دیگری مانند التهاب تاندون‌ها، آسیب مفصل یا بیماری‌های التهابی مفاصل وجود دارد.
اگر این تغییرات را در انگشتان خود مشاهده کرده‌اید، بهتر است آن را نادیده نگیرید. آرتروز انگشت معمولاً به‌تدریج پیشرفت می‌کند و تشخیص و شروع مراقبت‌های مناسب در مراحل اولیه می‌تواند به کنترل درد، حفظ حرکت انگشتان و جلوگیری از محدود شدن فعالیت‌های روزمره کمک کند.
اگر درد در پایه انگشت شست است
اگر درد شما در قسمت پایین انگشت شست، یعنی جایی که شست به کف دست متصل می‌شود، احساس می‌شود، احتمال دارد مفصل CMC شست درگیر آرتروز شده باشد. این نوع آرتروز یکی از شایع‌ترین مشکلات مفصلی در ناحیه دست است و به‌خصوص در خانم‌های میانسال و بعد از ۴۰ سالگی بیشتر دیده می‌شود.
بسیاری از افرادی که دچار این نوع آرتروز هستند، ابتدا متوجه می‌شوند انجام بعضی کارهای روزمره برایشان سخت‌تر شده است؛ کارهایی مثل باز کردن درِ شیشه، چرخاندن کلید، گرفتن فنجان، نگه داشتن گوشی یا فشار دادن وسایل کوچک. گاهی درد آن‌قدر آزاردهنده می‌شود که فرد برای انجام کارهای ساده هم مجبور می‌شود از دست دیگرش کمک بگیرد.
برای اینکه بهتر متوجه شوید مشکل از کدام قسمت است، ابتدا باید کمی با ساختار مفصل شست آشنا شوید.
در قسمت پایه انگشت شست، مفصلی وجود دارد که به آن مفصل CMC شست یا Carpometacarpal joint گفته می‌شود. این مفصل، استخوان کف دست (استخوان متاکارپ شست) را به یکی از استخوان‌های مچ دست به نام تراپزیوم متصل می‌کند. این مفصل به دلیل ساختار خاص خود، امکان حرکت‌های مختلف شست را فراهم می‌کند؛ حرکت‌هایی مثل گرفتن، چرخاندن، فشار دادن و قرار دادن شست مقابل انگشتان دیگر.
در واقع، بسیاری از توانایی‌های مهم دست ما به سلامت همین مفصل کوچک وابسته است. اگر این مفصل دچار مشکل شود، ممکن است قدرت گرفتن دست کاهش پیدا کند و انجام کارهای ظریف یا حتی فعالیت‌های معمول روزانه سخت‌تر شود.
در آرتروز مفصل پایه شست چه اتفاقی می‌افتد؟ داخل مفصل CMC نیز مانند سایر مفاصل بدن، سطح استخوان‌ها با لایه‌ای صاف و لغزنده از غضروف پوشیده شده است. این غضروف کمک می‌کند استخوان‌ها هنگام حرکت به‌آرامی روی هم حرکت کنند و فشار وارد شده به مفصل کاهش پیدا کند.
در آرتروز، این غضروف به مرور زمان دچار فرسایش و نازک شدن می‌شود. با کاهش ضخامت غضروف، استخوان‌ها محافظ کمتری در برابر فشار و اصطکاک دارند و مفصل حساس‌تر می‌شود. در نتیجه، بدن ممکن است برای پایدار کردن مفصل، تغییراتی در اطراف آن ایجاد کند؛ از جمله تشکیل زائده‌های استخوانی و تغییر شکل تدریجی مفصل.
به همین دلیل، فرد ممکن است علاوه بر درد، احساس کند پایه انگشت شستش کمی برجسته‌تر شده یا شکل طبیعی آن تغییر کرده است. در مراحل پیشرفته‌تر، ممکن است شست به سمت کف دست متمایل شود و دامنه حرکت آن کاهش پیدا کند.
علائم این نوع آرتروز معمولاً به‌تدریج شروع می‌شوند و ممکن است در ابتدا فقط هنگام استفاده زیاد از دست احساس شوند. اما با پیشرفت بیماری، درد می‌تواند بیشتر شود و فعالیت‌های بیشتری را تحت تأثیر قرار دهد.
شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- درد در قسمت پایین انگشت شست، نزدیک محل اتصال به کف دست
- درد هنگام گرفتن، فشار دادن یا چرخاندن اشیا
- ضعف در قدرت گرفتن دست
- احساس سفتی در شست، به‌خصوص بعد از استراحت
- تورم یا حساسیت در پایه شست
- احساس ساییده شدن یا تق‌تق کردن مفصل هنگام حرکت
- کاهش توانایی انجام حرکات ظریف مانند بستن دکمه، باز کردن درِ بطری یا گرفتن اجسام کوچک
بعضی افراد تصور می‌کنند چون درد فقط در شست احساس می‌شود، مشکل جدی نیست؛ اما شست نقش بسیار مهمی در عملکرد دست دارد و حدود نیمی از توانایی گرفتن و نگه داشتن اشیا به عملکرد مناسب آن وابسته است. بنابراین، درد مداوم در این ناحیه بهتر است بررسی شود.
چرا آرتروز پایه انگشت شست ایجاد می‌شود؟ آرتروز مفصل پایه شست معمولاً به دلیل ترکیبی از فشارهای واردشده به مفصل، تغییرات طبیعی با افزایش سن و عوامل فردی ایجاد می‌شود. برخلاف بعضی انواع آرتروز انگشتان که نقش وراثت در آن‌ها بسیار پررنگ است، در آرتروز مفصل CMC شست، عواملی که باعث فشار و فرسایش تدریجی این مفصل می‌شوند، اهمیت بیشتری دارند.
یکی از عوامل مهم، استفاده مداوم و تکراری از شست در طول سال‌ها است. شست در بسیاری از فعالیت‌های روزمره نقش اصلی دارد؛ از گرفتن و فشردن اشیا گرفته تا کار با ابزار، تایپ کردن، استفاده طولانی‌مدت از تلفن همراه یا انجام کارهای دستی. این حرکات اگر به‌صورت مداوم و همراه با فشار زیاد انجام شوند، می‌توانند باعث وارد شدن استرس بیشتری به مفصل شوند و در افرادی که زمینه آسیب‌پذیری مفصل دارند، علائم را زودتر آشکار کنند.
آسیب‌های قدیمی به مفصل شست نیز می‌توانند در ایجاد آرتروز نقش داشته باشند. برای مثال، ضربه شدید در دوران جوانی، آسیب ورزشی مانند برخورد توپ با شست در ورزش‌هایی مثل والیبال یا صدماتی که باعث آسیب رباط‌ها و ساختارهای اطراف مفصل شده‌اند، ممکن است سال‌ها بعد زمینه تغییرات آرتروزی را فراهم کنند.
ژنتیک نیز می‌تواند در بعضی افراد نقش داشته باشد، اما معمولاً در آرتروز پایه شست به اندازه آرتروز برخی مفاصل انگشتان (مانند ایجاد گره‌های هبردن و بوشار) عامل غالب نیست. اگر در خانواده شما سابقه مشکلات مشابه دست وجود داشته باشد، احتمال حساسیت بیشتر مفاصل وجود دارد.
همچنین افزایش سن و تغییرات هورمونی، به‌خصوص در خانم‌ها پس از دوران یائسگی، می‌تواند باعث کاهش توانایی بافت‌های مفصل برای تحمل فشار شود و احتمال بروز این مشکل را افزایش دهد.
درمان‌های خانگی آرتروز انگشتان دست که از امروز باید شروع کنید
اگر دچار آرتروز انگشتان دست هستید، احتمالاً بارها تجربه کرده‌اید که درد و خشکی انگشتان چقدر می‌تواند کارهای ساده روزمره را سخت کند. خبر خوب این است که در بسیاری از افراد، با چند تغییر ساده در سبک زندگی و انجام مراقبت‌های درست می‌توان شدت درد را کمتر کرد، حرکت مفاصل را بهتر حفظ کرد و فشار واردشده به انگشتان را کاهش داد.
البته باید بدانید که درمان‌های خانگی نمی‌توانند غضروف آسیب‌دیده را به حالت اول برگردانند، اما می‌توانند به کنترل علائم کمک کنند و جلوی فشارهای اضافی روی مفصل را بگیرند. مهم است که این روش‌ها را به‌صورت منظم انجام دهید، نه فقط زمانی که درد شدید شده است.
۱. اصلاح روش استفاده از دست و کم کردن فشار روی مفاصل
یکی از مهم‌ترین کارهایی که از همین امروز می‌توانید انجام دهید، کم کردن فشارهای تکراری و غیرضروری روی مفاصل انگشتان است. بسیاری از افراد بدون اینکه متوجه باشند، روزانه صدها بار حرکاتی انجام می‌دهند که فشار زیادی به مفاصل آسیب‌پذیر وارد می‌کند.
اگر آرتروز شما بیشتر در پایه انگشت شست است، کارهایی که نیاز به گرفتن محکم، فشار دادن یا چرخاندن دارند، می‌توانند درد را بیشتر کنند. برای مثال باز کردن درِ شیشه، فشردن لباس خیس، گرفتن ابزارهای باریک یا استفاده طولانی‌مدت از گوشی با یک دست.
برای کاهش فشار روی شست:
- هنگام استفاده از موبایل، سعی کنید مدت طولانی فقط با یک شست کار نکنید و از هر دو دست کمک بگیرید.
- برای وسایلی مانند خودکار، قاشق، دسته ابزار یا وسایلی که زیاد در دست می‌گیرید، از روکش‌های ضخیم‌تر و نرم استفاده کنید تا مجبور نباشید آن‌ها را محکم فشار دهید.
- به جای گرفتن محکم وسایل کوچک، از وسایل با دسته‌های بزرگ‌تر و راحت‌تر استفاده کنید.
- کارهایی که باعث تشدید درد می‌شوند را به بخش‌های کوتاه‌تر تقسیم کنید و بین آن‌ها به دست استراحت بدهید.
این تغییرات ساده ممکن است کوچک به نظر برسند، اما چون هر روز تکرار می‌شوند، می‌توانند فشار قابل توجهی را از روی مفصل کم کنند.
۲. ورزش‌های مخصوص برای حفظ حرکت و قدرت انگشتان
یکی از اشتباهات رایج در آرتروز این است که فرد به دلیل ترس از درد، دست خود را کمتر حرکت می‌دهد. اما بی‌حرکتی طولانی‌مدت معمولاً باعث بیشتر شدن خشکی و ضعیف شدن عضلات اطراف مفصل می‌شود.
ورزش‌های مناسب آرتروز انگشت باید آرام، منظم و بدون فشار زیاد انجام شوند. هدف این تمرین‌ها تقویت دست، حفظ انعطاف مفاصل و کمک به انجام راحت‌تر فعالیت‌های روزمره است.
تمرین پنجه گربه:
دست خود را صاف جلوی خود نگه دارید. انگشتان را آرام خم کنید، به‌طوری که نوک انگشتان به سمت قسمت بالایی کف دست نزدیک شوند و حالتی شبیه پنجه گربه ایجاد شود. چند ثانیه در این وضعیت بمانید و سپس انگشتان را دوباره صاف کنید.
این تمرین بیشتر برای افرادی که درگیری مفاصل بندهای انتهایی و میانی انگشتان دارند، کمک‌کننده است و باعث حفظ حرکت مفاصل می‌شود.
حرکت O انگلیسی:
نوک انگشت شست را به نوک هر کدام از انگشتان دیگر وصل کنید تا شکل حرف O ایجاد شود. این حرکت را با هر انگشت تکرار کنید.
این تمرین برای افرادی که آرتروز پایه شست دارند اهمیت بیشتری دارد، زیرا به حفظ حرکت شست و هماهنگی آن با سایر انگشتان کمک می‌کند.
تمرین‌ها نباید باعث درد شدید شوند. کمی کشش یا احساس فعالیت مفصل طبیعی است، اما اگر درد شما بعد از تمرین برای مدت طولانی باقی ماند، شدت تمرین زیاد بوده است.
۳. استفاده از آتل مخصوص شست (برای آرتروز پایه شست)
اگر درد شما در قسمت پایین انگشت شست و محل اتصال آن به کف دست است، آتل مخصوص شست می‌تواند یکی از ابزارهای مفید برای کاهش فشار روی مفصل باشد.
در آرتروز مفصل CMC، شست هنگام گرفتن و فشار دادن وسایل، نیروی زیادی تحمل می‌کند. آتل کمک می‌کند مفصل در وضعیت پایدارتر قرار بگیرد و هنگام فعالیت، فشار کمتری به آن وارد شود.
بهتر است آتل را بیشتر در زمان‌هایی استفاده کنید که فعالیت باعث درد شما می‌شود؛ مثلاً هنگام کار با دست، انجام کارهای خانه یا فعالیت‌هایی که نیاز به استفاده زیاد از شست دارند.
استفاده مداوم و تمام‌وقت از آتل معمولاً توصیه نمی‌شود، زیرا عضلات دست برای حفظ قدرت خود به حرکت نیاز دارند.
۴. گرما درمانی؛ حمام پارافین و کمپرس گرم
خشکی و سفتی مفاصل یکی از شکایت‌های اصلی افراد مبتلا به آرتروز انگشت است. گرما می‌تواند با افزایش جریان خون و کاهش احساس خشکی، حرکت دادن انگشتان را راحت‌تر کند.
حمام پارافین یکی از روش‌هایی است که در برخی افراد مبتلا به آرتروز دست باعث کاهش درد و افزایش راحتی حرکت می‌شود. گرمای یکنواخت پارافین به‌خصوص برای افرادی که صبح‌ها با خشکی انگشتان مواجه هستند، می‌تواند مفید باشد.
اگر پارافین در دسترس ندارید، می‌توانید از کمپرس گرم یا قرار دادن دست در آب گرم برای چند دقیقه استفاده کنید.
توجه داشته باشید اگر مفصل شما در یک دوره دچار تورم شدید، قرمزی یا گرمی واضح شده است، بهتر است قبل از استفاده از گرمای زیاد با پزشک مشورت کنید.
۵. استفاده از دستکش‌های طبی فشاری
اگر چند مفصل انگشت شما درگیر است و احساس تورم، خشکی یا سنگینی در دست دارید، دستکش‌های طبی فشاری ممکن است به کاهش ناراحتی کمک کنند.
این دستکش‌ها فشار ملایمی روی دست ایجاد می‌کنند و بعضی افراد با استفاده از آن‌ها احساس می‌کنند انگشتانشان گرم‌تر، راحت‌تر و کمتر متورم هستند.
این روش بیشتر برای افرادی مناسب است که آرتروز بند های انتهایی و میانی انگشتان دارند. البته میزان تأثیر آن در افراد مختلف متفاوت است و بیشتر نقش حمایتی و کاهش علائم دارد، نه اینکه روند آرتروز را متوقف کند.
۶. ماساژ ملایم با روغن‌های گرم
ماساژ آرام دست می‌تواند به کاهش احساس خشکی و ایجاد آرامش در عضلات اطراف مفصل کمک کند. بعضی افراد از روغن‌های گرم مانند روغن سیاه‌دانه، زیتون یا روغن‌های گیاهی دیگر برای ماساژ استفاده می‌کنند.
با این حال، بهتر است بدانید که روغن‌ها نمی‌توانند غضروف آسیب‌دیده را ترمیم کنند یا آرتروز را از بین ببرند. اثر اصلی ماساژ، بیشتر مربوط به کاهش موقت خشکی، آرام شدن عضلات و بهتر شدن حس راحتی دست است.
هنگام ماساژ فشار زیادی وارد نکنید؛ زیرا فشار شدید روی مفصل آرتروزی می‌تواند درد را بیشتر کند.
۷. فشردن توپ ژله‌ای؛ فقط در صورت مناسب بودن شرایط دست
خیلی از افراد فکر می‌کنند برای تقویت دست باید توپ را محکم فشار دهند، اما در آرتروز انگشتان این کار همیشه مناسب نیست.
اگر درد شما شدید نیست و هنگام گرفتن توپ احساس ناراحتی نمی‌کنید، می‌توانید از یک توپ نرم برای تقویت ملایم عضلات استفاده کنید. توپ را آرام فشار دهید، چند ثانیه نگه دارید و سپس رها کنید.
اما اگر آرتروز پایه شست دارید، فشار دادن مکرر و شدید توپ ممکن است فشار زیادی به مفصل CMC وارد کند و درد را تشدید کند. بنابراین این تمرین باید ملایم باشد و هدف آن تقویت کنترل‌شده دست باشد، نه افزایش قدرت فشردن.
درمان های تخصصی آرتروز انگشتان؛ وقتی درمان‌های اولیه کافی نیستند
اگر با وجود انجام ورزش‌های مخصوص، استفاده از آتل، اصلاح فعالیت‌های روزمره و مصرف داروهای تجویزشده، هنوز درد انگشتان شما ادامه دارد یا آن‌قدر شدید شده که انجام کارهای ساده‌ای مثل نوشتن، آشپزی، گرفتن فنجان یا باز کردن درِ بطری برایتان سخت شده است، وقت آن رسیده که درباره درمان‌های تخصصی‌تر با پزشک مشورت کنید.
یکی از نگرانی‌های رایج بیماران این است که تصور می‌کنند بعد از بی‌اثر شدن درمان‌های اولیه، تنها راه باقی‌مانده جراحی است. خوشبختانه این تصور درست نیست. امروزه درمان آرتروز انگشت به‌صورت مرحله‌به‌مرحله انجام می‌شود؛ یعنی پزشک همیشه از کم‌تهاجمی‌ترین و مؤثرترین روش شروع می‌کند و فقط در صورتی که پاسخ کافی وجود نداشته باشد، سراغ مراحل بعدی می‌رود.
نکته مهم این است که انتخاب درمان به محل آرتروز بستگی دارد. درمان مناسب برای آرتروز بندهای انگشت DIP و PIP الزاماً همان درمانی نیست که برای آرتروز پایه شست (CMC) استفاده می‌شود.
تزریق کورتون داخل مفصل؛ برای کاهش سریع التهاب و درد
تزریق کورتون یکی از روش‌هایی است که در برخی بیماران برای کنترل درد و التهاب مفصل استفاده می‌شود. داروی کورتونی مستقیماً داخل مفصل تزریق می‌شود و با کاهش مواد التهابی اطراف مفصل، می‌تواند در مدت کوتاهی باعث کمتر شدن درد شود.
این روش بیشتر زمانی مطرح می‌شود که مفصل دچار درد قابل توجه، التهاب، تورم یا دوره‌های تشدید درد شده باشد.
در آرتروز انگشتان، تزریق کورتون ممکن است برای برخی مفاصل کوچک مانند:
- مفصل پایه شست (CMC) در افرادی که درد زیادی هنگام گرفتن و فشار دادن دارند
- بعضی مفاصل انگشتان که دچار التهاب و درد فعال هستند
استفاده شود.
با این حال، باید بدانید که اثر تزریق کورتون معمولاً موقتی است و شدت و مدت اثر آن در افراد مختلف متفاوت است. این تزریق باعث بازسازی غضروف نمی‌شود و بیماری آرتروز را از بین نمی‌برد؛ بلکه بیشتر برای کاهش درد و ایجاد فرصت برای انجام بهتر تمرین‌های حرکتی و مراقبت‌های دیگر استفاده می‌شود.
همچنین تزریق‌های مکرر و پشت سر هم در یک مفصل معمولاً توصیه نمی‌شود، زیرا استفاده بیش از حد ممکن است روی سلامت بافت‌های مفصل تأثیر منفی بگذارد. به همین دلیل، تصمیم درباره زمان و تعداد تزریق باید توسط پزشک گرفته شود.
در کلینیک دیاکو، در صورت مناسب بودن شرایط بیمار، تزریق داخل مفصل پس از معاینه دقیق و بررسی تصاویر رادیولوژی انجام می‌شود تا مطمئن شویم این روش بهترین انتخاب برای همان مفصل است.
تزریق هیالورونیک اسید؛ کمک به کاهش اصطکاک مفصل
هیالورونیک اسید ماده‌ای است که به‌طور طبیعی در مایع مفصل وجود دارد و به روان شدن حرکت مفصل کمک می‌کند. در این روش، ماده‌ای شبیه به این ترکیب به داخل مفصل تزریق می‌شود تا کیفیت حرکت مفصل بهتر شود و درد کاهش پیدا کند.
در آرتروز دست، این تزریق بیشتر برای برخی افراد مبتلا به آرتروز پایه شست یا مفصل CMCمورد بررسی و استفاده قرار گرفته است. بعضی بیماران پس از تزریق، کاهش درد و راحت‌تر شدن حرکت شست را تجربه می‌کنند.
با این حال، میزان پاسخ به هیالورونیک اسید در افراد مختلف متفاوت است و نتیجه آن به شدت آرتروز و شرایط مفصل بستگی دارد. این روش نیز مانند کورتون نمی‌تواند غضروف از بین رفته را دوباره بسازد، اما ممکن است در بعضی افراد به کنترل علائم کمک کند.
انتخاب بین تزریق هیالورونیک اسید و کورتون به شرایط مفصل، شدت علائم و نظر پزشک بستگی دارد.
تزریق PRP؛ گزینه‌ای برای برخی بیماران منتخب
در روش PRP (پلاسمای غنی از پلاکت)، مقداری از خون خود فرد گرفته می‌شود، پلاکت‌ها از سایر بخش‌های خون جدا و تغلیظ می‌شوند و سپس به ناحیه آسیب‌دیده تزریق می‌شوند.
پلاکت‌ها حاوی فاکتورهای رشد هستند و هدف از این روش، کمک به بهبود محیط اطراف مفصل و کاهش التهاب است.
در مورد آرتروز انگشتان دست، شواهد علمی درباره میزان اثربخشی PRP هنوز به اندازه برخی درمان‌های دیگر قطعی نیست و نتیجه مطالعات در همه موارد یکسان نبوده است. بعضی افراد ممکن است کاهش درد را تجربه کنند، اما نمی‌توان انتظار داشت PRP مفصل آرتروزی را کاملاً به حالت طبیعی برگرداند.
این روش بیشتر ممکن است در افراد خاصی که:
- آرتروز خفیف تا متوسط دارند،
- دردشان با درمان‌های اولیه کنترل نشده است،
- و به دنبال گزینه‌های غیرجراحی هستند،
مورد بررسی قرار گیرد.
تصمیم برای انجام PRP باید بعد از بررسی دقیق شرایط مفصل توسط پزشک گرفته شود.
بیشتر بیماران مبتلا به آرتروز انگشت هیچ‌وقت به جراحی نیاز پیدا نمی‌کنند. جراحی زمانی مطرح می‌شود که درد بسیار شدید باشد، مفصل تغییر شکل قابل توجهی پیدا کرده باشد یا بیمار با وجود انجام درمان‌های غیرجراحی، دیگر نتواند از دست خود به‌خوبی استفاده کند.
نوع جراحی نیز به محل آرتروز بستگی دارد.
جراحی فیوژن؛ حذف درد با ثابت کردن مفصل
در بعضی موارد که آرتروز یک مفصل باعث درد شدید و مداوم شده و روش‌های دیگر نتیجه کافی نداده‌اند، ممکن است جراحی مطرح شود.
یکی از این روش‌ها فیوژن یا جوش دادن مفصل است. در این جراحی، دو استخوان تشکیل‌دهنده مفصل به هم متصل می‌شوند تا دیگر حرکت دردناک بین آن‌ها اتفاق نیفتد.
مزیت اصلی این روش این است که می‌تواند درد ناشی از حرکت مفصل آسیب‌دیده را از بین ببرد. اما در مقابل، آن مفصل دیگر حرکت نخواهد داشت.
فیوژن بیشتر برای برخی مفاصل کوچک انگشتان، به‌خصوص:
- مفصل انتهایی انگشت (DIP) که نزدیک ناخن قرار دارد و دچار آرتروز شدید شده است،
استفاده می‌شود.
برای مثال، فردی که به دلیل آرتروز شدید مفصل DIP درد زیادی دارد و برجستگی‌های آرتروزی باعث درد و محدودیت قابل توجه شده‌اند، ممکن است کاندید این جراحی شود.
اما این روش معمولاً برای مفاصلی که نیاز به حرکت زیاد دارند، مانند بعضی قسمت‌های پایه شست، انتخاب اول نیست؛ زیرا از بین رفتن حرکت مفصل می‌تواند عملکرد دست را محدود کند.
تعویض مفصل انگشت؛ زمانی که حفظ حرکت اهمیت دارد
وقتی آرتروز در مفصل میانی انگشت (PIP) ایجاد می‌شود، شرایط کمی متفاوت است.
مفصل PIP نقش مهمی در خم شدن انگشت دارد و اگر این مفصل کاملاً ثابت شود، انجام بسیاری از فعالیت‌های روزمره مانند گرفتن خودکار، بستن دکمه لباس یا نگه داشتن قاشق دشوارتر خواهد شد.
به همین دلیل، در بعضی بیماران، به‌جای فیوژن، پزشک تعویض مفصل (Arthroplasty) را پیشنهاد می‌کند.
در این عمل، سطوح آسیب‌دیده مفصل برداشته می‌شوند و یک مفصل مصنوعی جایگزین آن‌ها می‌شود. هدف این جراحی فقط کاهش درد نیست، بلکه حفظ بخشی از حرکت طبیعی انگشت نیز هست.
البته باید بدانید که مفصل مصنوعی هیچ‌وقت دقیقاً مانند مفصل طبیعی عمل نمی‌کند و این جراحی برای همه افراد مناسب نیست.
معمولاً تعویض مفصل بیشتر برای بیمارانی انجام می‌شود که:
- درد شدیدی دارند.
- هنوز به حرکت انگشت برای انجام کارهای روزمره نیاز دارند.
- فعالیت‌های سنگین دستی انجام نمی‌دهند.
در مقابل، اگر فرد کارگر باشد یا فشار زیادی به دست وارد کند، ممکن است فیوژن انتخاب مطمئن‌تری باشد.
جراحی آرتروز پایه شست؛ زمانی که درد زندگی روزمره را مختل کرده است
اگر آرتروز در پایه انگشت شست (CMC) به مراحل پیشرفته رسیده باشد، شایع‌ترین و موفق‌ترین جراحی، برداشتن استخوان تراپزیوم (Trapeziectomy) است.
تراپزیوم استخوان کوچکی در مچ دست است که با پایه شست مفصل تشکیل می‌دهد. در آرتروز، این مفصل به مرور دچار ساییدگی می‌شود و هر بار که چیزی را می‌گیرید یا فشار می‌دهید، استخوان‌ها روی هم حرکت می‌کنند و درد ایجاد می‌شود.
در این جراحی، استخوان تراپزیوم که منشأ اصلی درد است برداشته می‌شود. سپس جراح با استفاده از تکنیک‌های مختلف، فضای ایجادشده را بازسازی می‌کند تا شست همچنان عملکرد طبیعی خود را حفظ کند.
در بسیاری از موارد، از بخشی از یکی از تاندون‌های خود بیمار برای بازسازی رباط‌های مفصل (Ligament Reconstruction) و ایجاد تکیه‌گاه مناسب برای شست استفاده می‌شود. به این روش LRTI (Ligament Reconstruction and Tendon Interposition) گفته می‌شود که یکی از رایج‌ترین تکنیک‌های جراحی آرتروز پایه شست در جهان است.
هدف این جراحی عبارت است از:
- کاهش قابل توجه درد
- حفظ توانایی گرفتن و نگه داشتن اشیا
- بهبود قدرت عملکرد شست
- جلوگیری از پیشرفت تغییر شکل مفصل
بیشتر بیماران پس از طی دوره توان‌بخشی، می‌توانند دوباره فعالیت‌های روزمره مانند نوشتن، گرفتن فنجان، آشپزی یا باز کردن درِ بطری را با درد بسیار کمتر انجام دهند.
پرسش های متداول
آیا آرتروز انگشت دست درمان قطعی دارد؟
آرتروز انگشت دست یک بیماری فرسایشی مفصل است؛ یعنی غضروفی که در اثر آرتروز آسیب دیده، معمولاً مانند روز اول بازسازی نمی‌شود. به همین دلیل، درمان آرتروز بیشتر با هدف کنترل درد، حفظ حرکت مفصل، کاهش فشار روی انگشتان و جلوگیری از محدود شدن فعالیت‌های روزمره انجام می‌شود.
خبر خوب این است که بسیاری از افراد با درمان مناسب می‌توانند سال‌ها عملکرد خوبی داشته باشند و درد خود را کنترل کنند. تشخیص زودهنگام، اصلاح نحوه استفاده از دست و انجام مراقبت‌های مناسب نقش مهمی در کنترل بیماری دارد.
آیا آرتروز انگشتان دست باعث از کار افتادن دست می‌شود؟
در بیشتر افراد، آرتروز انگشت به معنی از کار افتادن دست نیست. بسیاری از بیماران با درمان مناسب همچنان می‌توانند کارهای روزمره خود را انجام دهند.
با این حال، اگر آرتروز شدید باشد و به آن توجه نشود، ممکن است باعث کاهش دامنه حرکت، ضعف گرفتن اشیا یا تغییر شکل مفصل شود. به همین دلیل بهتر است درد و تغییرات انگشتان را نادیده نگیرید و برای کنترل آن اقدام کنید.
آیا کار زیاد با گوشی باعث آرتروز انگشت می‌شود؟
استفاده زیاد از گوشی به‌تنهایی علت قطعی آرتروز انگشت نیست. اما استفاده طولانی‌مدت از موبایل، به‌خصوص وقتی شست ساعت‌ها در حال حرکت و فشار دادن صفحه است، می‌تواند باعث خستگی مفاصل، تحریک تاندون‌ها و تشدید درد در افرادی شود که زمینه مشکلات مفصلی دارند.
اگر آرتروز پایه شست دارید، بهتر است زمان استفاده از گوشی را مدیریت کنید، از هر دو دست کمک بگیرید و از فشار مداوم روی یک شست خودداری کنید.
آیا ورزش کردن برای آرتروز انگشت ضرر دارد؟
خیر، ورزش مناسب معمولاً یکی از بخش‌های مهم کنترل آرتروز انگشت است. حرکت دادن مفصل کمک می‌کند خشکی کمتر شود و قدرت عضلات اطراف دست حفظ شود.
اما نوع ورزش اهمیت زیادی دارد. تمرین‌های ملایم و کنترل‌شده مناسب هستند، ولی فشار زیاد، حرکات تکراری شدید یا تمرین‌هایی که درد را بیشتر می‌کنند، ممکن است باعث تحریک مفصل شوند
آیا تغییر شکل انگشت در اثر آرتروز قابل برگشت است؟
برجستگی‌های استخوانی مانند گره‌های هبردن و بوشار که در اثر تغییرات آرتروزی ایجاد می‌شوند، معمولاً خودبه‌خود از بین نمی‌روند.
با این حال، می‌توان درد، التهاب و محدودیت حرکت را کنترل کرد و کمک کرد عملکرد دست بهتر حفظ شود. در برخی موارد شدید که تغییر شکل باعث مشکل جدی شده باشد، روش‌های درمانی تخصصی بررسی می‌شوند.
آیا برای تشخیص آرتروز انگشت فقط معاینه کافی است؟
در بسیاری از موارد، پزشک با معاینه دست، بررسی محل درد، شکل مفصل و میزان حرکت می‌تواند به تشخیص اولیه برسد.
گاهی برای بررسی دقیق‌تر شدت آسیب، تغییرات استخوانی یا رد کردن مشکلات دیگر، تصویربرداری مانند عکس ساده رادیولوژی درخواست می‌شود.